بیماری اسکیزوفرنی (شیزوفرنی):علت ها و درمان

شیزوفرنی یا اسکیزوفرنی یک اختلال ذهنی جدی است که بر شیوه تفکر، احساس و کنش‌های فرد اثر می‌گذارد. بیمار اسکیزوفرنی نمی‌تواند به خوبی بین واقعیت و خیال تفاوت قائل شود، بی‌علاقه و بی‌توجه است و نمی‌تواند عواطف معمول خود را در موقعیت‌های اجتماعی بیان کند.

اسکیزوفرنی برخلاف باور عامه با چندشخصیتی بودن یا شخصیت چندگانه تفاوت دارد. اکثر بیماران مبتلا به شیزوفرنی رفتار خشونت‌آمیز ندارند و بیش از دیگران به خود آسیب می‌زنند. اسکیزوفرنی پی‌آمد تجارب دوران کودکی، رفتار نامناسب والدین یا کمبود اراده نیست و علائم آن نیز در تمام بیماران یکسان نیست. درمان زودهنگام علائم اسکیزوفرنی بسیار مهم است.

علائم اسکیزوفرنی تعامل بیمار با اطرافیان، تحصیل، اشتغال یا انجام وظایف روزمره را برای بیمار دشوار می‌کند. این علائم می‌تواند بسیار ناتوان کننده باشد، خوشبختانه بسیاری از بیماران تحت درمان مناسب بهبود می‌یابند.

برای دریافت اطلاعات بیشتر درباره این اختلال ذهنی کافی است با شماره‌های ۰۲۱۷۶۲۵۳۴۶۵ و ۰۲۱۷۶۲۵۳۴۶۶ تماس حاصل فرمایید تا وقت مشاوره با یکی از متخصصین مرکز تخصصی اعصاب و روان مژده برایتان در نظر گرفته شود.

زمان شروع اسکیزوفرنی و افراد مستعد ابتلا به آن


شیوع اسکیزوفرنی در آقایان اندکی بیشتر از بانوان است، میزان شیوع این اختلال روانی در تمام گروه‌های قومی و نژادها یکسان است. علائم معمولاً در بازه سنی ۱۶ تا ۳۰ سالگی بروز می‌یابد. کودکان نیز به ندرت به بیماری اسکیزوفرنی مبتلا می‌شوند. از هر هزار نفر تقریباً هفت یا هشت نفر در طول عمر خود به بیماری شیزوفرنی دچار می‌شوند.

انواع اسکیزوفرنی


اسکیزوفرنی معمولاً به سه نوع زیر تقسیم‌بندی می‌شود:

  • اسکیزوفرنی پارانوئید
  • اسکیزوفرنی آشفته
  • اسکیزوفرنی کاتاتونیک

در یک طبقه‌بندی جدیدتر اسکیزوفرنی فقط دارای یک نوع کاتاتونیک است.

علل


علت بیماری روانی اسکیزوفرنی هنوز مشخص نیست، با این حال نظریات زیر در زمینه علت این بیماری ارائه شده است:

ژنتیک (وراثت)

دانشمندان بر این باور هستند که اختلال اسکیزوفرنی معمولاً ارثی است و فرد بیماری را به ارث می‌برد. شیزوفرنی نیز مانند بعضی از بیماری‌های ارثی زمانی بروز می‌یابد که بدن تغییرات هورمونی و فیزیکی (مانند تغییرات دوران بلوغ در دوران نوجوانی یا اوان جوانی) را تجربه کند یا این که اضطراب و استرس شدیدی به بیمار وارد شود.

زیست شناسی

  • شیمی: دانشمندان معتقدند که تعادل بین مواد شیمیایی مغز یا انتقال دهنده‌های عصبی (دوپامین، گلوتامات و سروتونین) در بیماران مبتلا به شیزوفرنی به هم می‌خورد. انتقال دهنده‌های عصبی این امکان را برای سلول‌های عصبی مغز به وجود می‌آورد تا بتوانند پیام را به یکدیگر منتقل کنند. عدم تعادل این مواد شیمیایی بر چگونگی واکنش نشان دادن مغز به محرک‌ها اثر می‌گذارد، به همین دلیل است که بیمار شیزوفرنی احساس می‌کند با انبوهی از اطلاعات حسی (نورهای درخشان یا موسیقی بلند) مواجه شده است، حال آن که دیگران تحت این شرایط مشکلی ندارند. مشکل داشتن در پردازش مزه‌ها، بوها، تصاویر و صداهای مختلف توهم و هذیان را در پی دارد.
  • ساختار: برخی پژوهشگران این نظریه را مطرح می‌کنند که مشکلات مربوط به رشد و شکل‌گیری ارتباطات و گذرگاه‌های مغز در رحم مادر در سال‌های آتی منجر به بروز اسکیزوفرنی می‌شود.

عفونت‌های ویروسی و اختلال‌های ایمنی

عامل‌های محیطی، مانند عفونت‌های ویروسی یا اختلال‌های ایمنی، نیز از محرک‌های اسکیزوفرنی به شمار می‌آید. برای مثال اگر مادر در دوران بارداری دچار آنفلوانزا شود، احتمال این که نوزاد در سال‌های آتی مبتلا به اسکیزوفرنی شود، بیشتر خواهد بود. همچنین بیمارانی که به دلیل عفونت شدید بستری می‌شوند، بیشتر مستعد اسکیزوفرنی هستند.

علائم


علائم اسکیزوفرنی به سه دسته مثبت، منفی و شناختی تقسیم‌بندی می‌شود.

علائم مثبت


بیماران علائم مثبتی را تجربه می‌کنند که معمولاً در افراد سالم مشاهده نمی‌شود. بیماران دچار این علائم گاهی نمی‌توانند واقعیت را از خیال تشخیص دهند. این علائم گاهی شدید است و گاهی به سختی قابل توجه است. در ادامه علائم مثبت اسکیزوفرنی را شرح می‌دهیم.

توهم

توهم یعنی این که بیمار چیزهایی را می‌بیند، استشمام می‌کند، مزه می‌کند یا حس می‌کند که واقعی نیست. "شنیدن صداها" یکی از علائم شایع اسکیزوفرنی است. زمانی که دوستان یا خانواده متوجه وجود این مشکل می‌شوند، مدت‌ها از زمانی می‌گذرد که بیمار شروع به شنیدن صداهای خیالی کرده است.

هذیان

بیمار چیزهایی را باور دارد که واقعی نیستند، برای مثال بیمار معتقد است که در رادیو و تلویزیون درباره او صحبت می‌کنند. برخی بیماران تصور می‌کنند در خطرند و عده‌ای می‌خواهند به ایشان آسیب بزنند.

اختلال‌های فکری

در این حالت شیوه تفکر بیمار غیرمنطقی یا عجیب است. بیماران مبتلا به اختلال‌های فکری نمی‌توانند افکارشان را به خوبی سامان دهند. بیمار گاهی اوقات در وسط جمله ساکت می‌شود یا واژگانی را به زبان می‌آورد که معنایی ندارند.

اختلال‌های حرکتی

حرکت‌های بیمار آشفته و غیرعادی است. بیمار حرکت‌های خاصی را بارها و بارها تکرار می‌کند. بالعکس. گاهی اوقات فرد مدتی حرکت نمی‌کند یا حرف نمی‌زند، این وضعیت حالت نادری است که در اصطلاح کاتاتونیا گفته می‌شود.

علائم منفی


منظور از علائم منفی کناره‌گیری اجتماعی، دشواری در نشان دادن عواطف یا نداشتن عملکرد عادی است. بیماران دچار علائم منفی برای انجام وظایف روزمره نیاز به کمک دارند. علائم منفی عبارت است از:

  • صحبت کردن با صدای گرفته
  • سنگی بودن صورت و نقش نبستن لبخند یا اخم بر چهره
  • دشواری در نشان دادن خوشحالی
  • دشواری در برنامه‌ریزی و دنبال کردن فعالیت‌هایی مانند خرید مایحتاج
  • کم حرف بودن و کم صحبت کردن با دیگران حتی در صورت لزوم و مواقع مهم

علائم شناختی


مشاهده علائم شناختی آسان نیست، اما این علائم یافتن شغل یا مراقبت از خود را برای بیمار دشوار می‌کند. این علائم غالباً پس از انجام تست‌های خاص تشخیص داده می‌شود. علائم شناختی به شرح زیر است:

  • بیمار نمی‌تواند برپایه اطلاعات در دسترس تصمیم‌گیری کند
  • بیمار نمی‌تواند بلافاصله از اطلاعاتی که دریافت کرده است، استفاده کند.
  • بیمار برای تمرکز و توجه کردن مشکل دارد.

درمان


بهبود و توان‌بخشی

توان‌بخشی به بیمار کمک می‌کند تا اعتماد به نفس و مهارت‌های لازم را برای داشتن یک زندگی پربار و مستقل در اجتماع بازیابد. خدمات توان‌بخشی زیر برای کمک کردن به بیماران اسکیزوفرنی انجام می‌شود:

  • برنامه‌های توانبخشی روانی: این برنامه‌ها به بازیابی مهارت‌هایی مانند اشتغال، آشپزی، نظافت، بودجه‌بندی، خرید، برقراری روابط اجتماعی، حل مسأله و مدیریت استرس کمک می‌کند.
  • گروه‌های خودیاری: بیمار با شرکت در این گروه‌ها از حمایتی مستمر برخوردار می‌شود و با افرادی آشنا می‌شود که خود بیماری‌های روانی را تجربه کرده‌اند.
  • مراکز گذری: بیماران در این مراکز موفق به برقراری روابط اجتماعی می‌شوند و یا خدمات و حمایت اطلاعاتی لازم را در مواقع لزوم دریافت می‌کنند.
  • برنامه‌های خانه‌داری: نظارت و حمایت ۲۴ ساعته در زمینه‌های مختلف در مراکز گذری ارائه می‌شود.
  • درمان/ مشاوره: شامل گونه‌های متفاوتی از صحبت درمانی فردی و گروهی می‌شود و هم به بیمار و هم به اعضاء خانواده کمک می‌کند تا بیماری را بهتر درک کنند و نگرانی‌هایشان را به اشتراک بگذارند.
  • خدمات بحرانی: شامل مشاوره تلفنی ۲۴ ساعته، پس از اتمام ساعت مشاوره حضوری، مراجعه به محل سکونت بیمار و بستری کردن وی می‌شود.

داروی ضد روان پریشی

متخصص غالباً برای کنترل علائم اسکیزوفرنی دارو تجویز می‌کند. دارو عدم تعادل زیست شیمیایی، یعنی علت اسکیزوفرنی را کاهش می‌دهد و احتمال عود بیماری را پایین می‌آورد. بااین حال داروهای روان پریشی (آنتی سایکوتیک) مانند تمام داروها باید تحت نظارت متخصص سلامت روانی مصرف شود. عوارض جانبی داروهای ضدروان پریشی آتیپیک (Atypical) یا داروهای نسل جدید کمتر از داروهای تیپیک یا معمول ضدروان پریشی است.

داروهای ضدروان پریشی در دو نوع اصلی وجود دارد:

  • تیپیک (معمول): این داروها علائم مثبت را کنترل می‌کند. پرکاربردترین داروهای ضدروان پریشی معمول عبارت است از:
    • کلروپرومازین (تورازین)
    • هالوپریدول (هالدول)
    • مزوریدازین (سرنتیل)
    • پرفنازین (تریلافون)
    • فلوفنازین (پروکسی‌لیزین)
    • تیوریدازین (ملاریل)
    • تیوتیکسن (ناوان)
    • تری فلوئوپرازین (استلازین)
  • داروهای ضدروان پریشی اتیپیک (نسل جدید) علائم مثبت و منفی اسکیزوفرنی را با عوارض جانبی کمتر درمان می‌کند. پرکاربردترین این داروها عبارت است از:
    • آریپیپرازول (آبیلیفای، آریستادا)
    • آسناپین (سافریس)
    • برکسیپیپرازول (رکسولیت)
    • کاریپرازین (ورایلار)
    • کلزاپین (کلوزاریل، فازاکلو، ورساکلوز)
    • ایلوپریدون (فاناپت)
    • لورازیدون (لاتودا)
    • الانزاپین (زیپراکسا)
    • پالیپریدون (اینوگا)
    • کوییتیاپین (سروکوئل)
    • رسیپریدون (رسیپردال)
    • زیپراسیدون (گئودون)

دسته سوم و کوچک‌تر داروهایی که برای درمان شیزوفرنی به کار برده می‌شود، عامل‌های ضدروان پریشی متفرقه نام دارد. لوکساپین (آداسوو، لوکسیتان) یکی از این داروهای متفرقه است که برای درمان اختلال‌های حرکتی بیماران اسکیزوفرنی تجویز می‌شود.

عوارض جانبی


از عوارض جانبی خفیف داروهای ضدروان پریشی می‌توان به خشکی دهان، تاری دید، یبوست، خواب آلودگی و سرگیجه اشاره کرد که معمولاً پس از چند هفته برطرف می‌شود؛ عوارض جانبی جدی‌تری مانند مشکل در کنترل عضلانی، رعشه، سرعت نامناسب راه رفتن و تیک‌های صورت نیز بروز می‌یابد. نسل جدیدتر داروها عوارض جانبی کمتری دارد. با این حال قبل از تعویض دارو باید با متخصص سلامت روانی مشورت کرد، چون بسیاری از این عوارض جانبی قابل کنترل است.

هزینه


هزینه درمان اسکیزوفرنی به داروی تجویز شده و روان درمانی انجام شده بستگی دارد.