بیماری پارانویا(اختلال شخصیت پارانوئید): علائم و درمان

پارانویا حس غیرعقلانی و مداومی است که بیمار تصور می‌کند تمام حرکاتش دائماً تحت نظر است. سه عارضه اصلی مرتبط با پارانویا عبارت است از: اختلال شخصیت پارانوئید، اختلال هذیانی و اسکیزوفرنی پارانوئید. هدف از درمان، کاهش علائم پارانوئید و بهبود توانایی عملکردی بیمار است.

اسکیزوفرنی پارانوئید شایع‌ترین نوع از انواع متعدد بیماری‌های ناتوان کننده ذهنی است که به طور کلی اسکیزوفرنی نامیده می‌شوند. بیمار غالباً دچار این توهم‌ است که دیگران علیه او در حال توطئه‌اند و به اطرافیان یا اعضاء خانواده خود مشکوک است.

درمان اختلال شخصیتی پارانوئید معمولاً شامل روان درمانی درازمدت توسط روانپزشکی است که در زمینه درمان این نوع اختلال شخصیتی تجربه دارد. همچنین برای علائم ناتوان کننده و مشکل‌ساز خاص نیز دارو تجویز می‌شود.

چنانچه بیماری پارانویا درمان نشود، علائم به مرور تشدید می‌شود و بیمار تماس خود را با واقعیت از دست می‌دهد و دیگر نه در دنیای واقعی که دائماً در دنیای متوهمانه خود زندگی می‌کند. بیماران مبتلا به اسکیزوفرنی پارانویا و دیگر انواع آن همواره به خودکشی فکر می‌کنند و عمل‌هایی انجام می‌دهند که جانشان را به خطر می‌اندازد. اگر به وجود نشانه‌ها و علائم اختلال پارانویا در یکی از اعضاء خانواده‌تان مشکوک هستید، ایشان را ترغیب کنید تا هر چه سریع‌تر از یک روان درمان‌گر کمک بگیرد. اگر بیمار داوطلبانه برای درمان اقدام نکرد، در صورت لزوم اقدامات ضروری را انجام دهید تا روانپزشک وی را معاینه کند. جهت دریافت مشاوره در زمینه درمان بیماری پارانویا و اختلال شخصیت پارانوئید و یا رزرو نوبت می‌توانید با شماره‌‌های ۰۲۱۷۶۲۵۳۴۶۵ و ۰۲۱۷۶۲۵۳۴۶۶ تماس حاصل فرمایید.

پارانویا چیست؟


افکار پارانوئیدی خفیف شیوع بالایی در میان مردم عادی دارد و معمولاً بدون خطر و موقتی است. بیمار مبتلا به پارانویای بالینی باور دارد که دیگران درصدد آزار رساندن به او هستند یا در حال توطئه‌چینی بر ضد او هستند.

افکار پارانوئیدی سه ویژگی اصلی دارد. فردی که پارانویا و بیماری توهم دارد از وقوع یک پیش‌آمد بد هراسناک است، فکر می‌کند دیگران یا عوامل خارجی مسئول چگونگی حال او هستند یا باورهایی مبالغه‌آمیز یا غیرعقلانی دارد.

این افکار و تصورات دائمی و کاملاً غیرمنطقی است. بیماران پارانوئیدی گاهی از خودبینی شدیدی رنج می‌برند و دچار این توهم‌ هستند که دیگران توجه ویژه‌ای به او دارند و دائماً تحت نظرش می‌گیرند، حال آن که این موضوع واقعیت ندارد. اعتماد نکردن به دیگران باعث می‌شود، بیمار مبتلا به بیماری پارانویا نتواند عملکرد اجتماعی مناسبی داشته باشد یا به عزیزان خود نزدیک شود و یک رابطه عاطفی نزدیک را برقرار کند.

علل پارانویا


علت پارانویا مشخص نیست و این اختلال همواره از یک بیماری ذهنی نشأت نمی‌گیرد، به نظر می‌رسد که ژنتیک نیز در بروز این اختلال موثر باشد. سه اختلال ذهنی دامن زننده به پارانویا عبارت‌اند از: اختلال شخصیت پارانوئید، اختلال هذیانی و اسکیزوفرنی پارانوئید. از دیگر علل بیماری پارانویا می‌توان به مصرف تفریحی مواد مخدری مانند حشیش، آمفتامین و کوکائین، جنون (زوال عقل) و استرس شدید اشاره کرد.

البته در بسیاری از موارد پارانویا هیچ علت مشخصی یافت نمی‌شود و بروز بیماری به عامل‌های متعدد محیطی و ژنتیکی ارتباط داده می‌شود که در کنار هم به پارانویا دامن زده است.

علائم پارانویا


شدت علائم پارانویا از خفیف تا شدید متغیر است و به علت بروز بیماری بستگی دارد. شایع‌ترین علائم بیماری پارانویا به شرح زیر است:

  • بیمار به راحتی ناراحت و به سرعت عصبانی می‌شود.
  • اعتماد کردن به دیگران برای بیمار دشوار یا غیرممکن است.
  • بیمار بسیار زودرنج است و قادر به تحمل هیچ انتقادی نیست.
  • بیمار نظرات دیگران را سوء تعبیر می‌کند و برداشتی خصمانه از اظهارات ساده و دوستانه دیگران دارد.
  • بیمار حالت تدافعی دارد، بی‌جهت بحث می‌کند و جنجال راه می‌اندازد و نمی‌تواند با شرایط کنار بیاید.
  • بیمار قادر به "بخشیدن و فراموش کردن" نیست.
  • بیمار همواره به دیگران مشکوک است که پشت سر او بدگویی می‌کنند، علیه‌اش توطئه‌چینی می‌کنند یا به او تهمت دروغ می‌زنند.
  • بیمار این توهم را دارد که کل جهان علیه او و درصدد آزار و اذیت او هستند و "فرضیات خیانت‌آمیز" وحشیانه را باور دارد.

سه عارضه اصلی مرتبط با پارانویا


اختلال شخصیت پارانوئید

این اختلال خفیف‌ترین نوع است و مشخصه آن معمولاً افکار، رفتار و احساسات مشکل‌ساز و مبتنی بر شکی  دیرپا است، با این حال اکثر بیماران مبتلا به اختلال شخصیت پارانوئید عملکرد مناسبی دارند. این اختلال با بالا رفتن سن بهبود می‌یابد و بسیاری از بیماران به مرور و پس از پشت سر گذاشتن ۵۰ سالگی بر بیماری غلبه می‌کنند.

اختلال پارانوئید هذیانی

بیماران مبتلا به این اختلال از یک توهم، یعنی باوری اشتباه و دائمی، رنج می‌برند و هیچ نشانه دیگری از ابتلا به بیماری ذهنی ندارند. بیماران مبتلا به اختلال هذیانی باورهای غیرعادی دیگری نیز دارند، برای مثال فرد تصور می‌کند دائماً در حال تعقیب است یا این که به بیماری وحشتناکی مبتلا شده است، حال آن که هیچ گونه شواهدی دال بر ابتلا به این بیماری خطرناک وجود ندارد.

توهم باوری است که بیمار آن را واقعی می‌پندارد، حتی اگر شواهدی قوی مبنی بر خیالی بودن این باور وجود داشته باشد. توهم پارانوئید که هذیان گزند و آسیب نیز گفته می‌شود از ترس و اضطراب نشأت می‌گیرد و به توهماتی مانند موارد زیر در بیمار دامن می‌زند:

  • بیمار تصور می‌کند که یکی از همکاران درصدد آزار رساندن به او است، برای مثال می‌خواهد غذایش را مسموم کند.
  • بیمار به همسر خود مشکوک است و فکر می‌کند همسرش به او خیانت می‌کند.
  • بیمار این توهم را دارد که دولت او را تحت نظر دارد.
  • بیمار معتقد است همسایگانش در حال دسیسه‌چینی علیه او هستند.

چنین توهماتی و بی‌اعتماد بودن به نزدیکان روابط عاطفی او را مختل می‌کند. به علاوه اگر بیمار از حمله بیگانگان وحشت داشته باشد، همواره احساس تنهایی خواهد کرد.

 اسکیزوفرنی پارانوئید

شدیدترین نوع پارانویا و بیماری توهم و گونه‌ای از پسیکوز یا روان‌پریشی اسکیزوفرنی پارانوئید است که مشخصه آن هذیان‌های عجیب و گاهی اوقات توهمات عجیب و غریب است. بیمار مبتلا به اسکیزوفرنی پارانوئید، اگر تحت درمان قرار نگیرد، غالباً جهان را گیج کننده می‌یابد و نمی‌تواند عملکرد مناسبی داشته باشد.

بیماران مبتلا به اسیکزوفرنی پارانوئید غالباً دنیا را تاریک و چندپاره می‌بینند، شنیدن و دیدن صداها و تصاویر آزاردهنده شکنجه‌شان می‌دهد و هر روز را برایشان به کابوسی وحشتناک تبدیل می‌کند. بیمار به همه مشکوک است و در تنهایی خود زندگی رنج‌آوری را پشت سر می‌گذارد.

علائم متداول اسکیزوفرنی پارانوئید عبارت است از:

  • اختلال‌های شنوایی: شنیدن صداهای غیرواقعی و خیالی (توهم و هذیان)
  • عصبانیت غیرقابل توضیح
  • جدایی عاطفی
  • بی‌قراری و اضطراب شدید
  • رفتار تهاجمی
  • پرخاشگری
  • هذیان عظمت: خودبزرگ بینی و باور به این که صاحب قدرت‌هایی خاص و ماورایی است.
  • بیمار مبتلا به اسکیزوفرنی مدام به خودکشی فکر می‌کند و رفتارهایی دارد که باعث آسیب دیدنش می‌شود.

ارزیابی و تشخیص پارانوئید


تشخیص دادن علت پارانویا دشوار است، چون بیمار به شدت به دیگران بی‌اعتماد و مشکوک است و برخی بیماران نیز دچار زوال عقل یا جنون هستند. بیماران مبتلا به پارانویا به دلیل ترس از آسیب رساندن دیگران از مراجعه به پزشک، بیمارستان و دیگر مراکز درمانی خودداری می‌کنند. پزشک باید معاینه بالینی، آزمایش خون یا اسکن را برای تشخیص افتراقی و رد احتمال وجود علل بدنی انجام دهد و تست‌های روان‌شناختی را نیز برای رد احتمال ابتلا به دیگر اختلال‌های روانی با علائم یکسان انجام دهد.

درمان پارانویا


پارانویا و بیماری توهم با توجه به علت مولد بیماری درمان می‌شود و گاهی اوقات با ترک مواد مخدر و قطع مصرف الکل بیماری نیز از بین می‌رود. با این حال بسیاری از بیماران مبتلا به پارانویا از قبول درمان امتناع می‌کنند و به همین دلیل دوران بهبود طولانی می‌شود.

اگرچه هیچ روشی برای درمان صددرصدی عارضه‌های مولد پارانویا وجود ندارد، اما درمان به بیمار کمک می‌کند تا علائم را مدیریت کند و زندگی شادتر و پربارتری را پشت سر بگذارد. درمان به نوع و شدت عارضه بستگی دارد. در ادامه روش‌های درمان بیماری پارانویا را با هم مرور می‌کنیم.

درمان دارویی

داروهای ضداضطراب یا داروهای ضدروان‌پریشی (آنتی سایکوتیک) برای برطرف کردن بعضی علائم تجویز می‌شود. البته بیماران مبتلا به پارانویا به علت بدبینی و هراس از دسیسه‌چینی دیگران از مصرف دارو خودداری می‌کنند.

در صورت ابتلا به عارضه‌هایی چون پسیکوز (روان پریشی)، اسکیزوفرنی یا اختلال‌های هذیانی درمان دارویی درمان اصلی خواهد بود.

روان درمانی

روان درمانی که شامل رفتار درمانی شناختی می‌شود، به بیمار کمک می‌کند تا علائم را مدیریت کند و توانایی عملکردی خود را بهبود دهد. روان درمانی به ویژه برای بیماران مبتلا به اختلال شخصیت پارانوئید یا پارانویا مفید است. مهارت‌های مدیریت علائم مانند آرام سازی (ریلکسیشن)، تکنیک‌های کاهش استرس و تعدیل رفتار به بیمار آموزش داده می‌شود.

بستری شدن

چنانچه بیماری پارانویا شدید باشد، بیمار باید بستری شود تا عارضه مولد پارانویا پایدار شود.